Erotyka, mezalians, melodramat

Słowami pieści się kobietę 

stokroć czulej niż gestem.

- Gabriela Zapolska

Przed 1918 rokiem zaczęły się dobrze rozwijać różnorodne gatunki filmowe. Przede wszystkim melodramat w kilku odmianach: psychologicznym, sensacyjnym, erotycznym i obyczajowym. Aby w pełni zrozumieć istotę tego typu kina, warto przeanalizować kilka dzieł będących symbolem polskiego melodramatu początku XX wieku. 

Jako pierwszego wyodrębnię Niebezpiecznego kochanka, którego reżyserią zajmował się Kazimierz Kamiński a scenariuszem Gabriela Zapolska. Film niemy z 1912 roku opowiada o lokaju, który z chęci uzyskania szybkiego zysku postanawia okraść pracodawczynię swojej kochanki. Od niej mężczyzna dowiaduje się, że bogaczka przez cały czas nosi na szyi woreczek przepełniony pieniędzmi. Gdy dama kładzie się do łóżka, mężczyzna wkrada się do sypialni, a następnie morduje ją i jej służącą. Niestety nie udaje mu się zbiec z miejsca zbrodni, ponieważ zostaje szybko schwytany przez wybudzonych ze snu sąsiadów. Na dodatek okazuje się, że w tajemniczym woreczku znajdowała się jedynie zawinkulowana książeczka oszczędnościowa, z której złodziej nie mógłby skorzystać. W rolach głównych wystąpili Irena Horwath (pani Helenka), Kazimierz Kamiński (lokaj) i Stanisława Lubicz-Sarnowska (służąca Maryna). 

Reklama ,,Niebezpiecznego kochanka" w Dzienniku ,,Rozwój" z 27 kwietnia 1912 roku

Reklama prasowa ,,Niebezpiecznego kochanka"

Także w 1912 roku doprowadzały widzów do łez Przesądy wyreżyserowane przez Józefa Ostoję-Sulnickiego. Dzieło filmowe opowiada tragiczną historię miłości hrabianki Lidii (Maria Dulęba) do syna jej lokaja (Kazimierz Kamiński). Młodzieniec był początkującym kompozytorem, który oprócz marzeń artystycznych, skrzętnie realizował swoje matrymonialne plany względem bogatej szlachcianki. Na drodze ich uczucia stanął ojciec Lidii (Aleksander Zelwerowicz). Mężczyzna za wszelką ceną chciał zakończyć związek swojej córki z nieodpowiednim partnerem. 
Dwa lata później ukazał się film pt. Męty Warszawy, który wyróżniał się kryminalną specyfiką. Dzieło przedstawiało źródło zbrodni, jej rozwój, którego końcem była przerażająca katastrofa. Obraz filmowy uwieczniano w naturalnych plenerze z udziałem przypadkowych ,,aktorów" - każdy z nich za udział w produkcji otrzymał zapłatę w postaci gęsi. W obsadzie Mętów Warszawy znaleźli się: Halina Starska, Antonina Junosza-Gostomska, Jan Pawłowski, Józef Świeściak, Karol Wojciechowski i Józef Zieliński. 

Dzięki pracy znanego reżysera Aleksandra Hertza powstał film o tytule Fatalna godzina (tytuł alternatywny - Doktor Murski). Obraz z 1914 roku przedstawia smutny koniec manipulowania swymi zdolnościami hipnotyzerskimi przez doktora Murskiego. Bohater postanowił uwieźć żonę swojego przyjaciela poprzez poddanie jej transowi. Kobieta przychodziła do doktora w każdą środę i z tygodnia na tydzień jej stan nerwowy ulegał pogorszeniu. W końcu bohaterka zmarła. Po kilku dniach przyszła do zatrwożonego doktora jako zjawa, oplotła mu ręce wokół szyi i doprowadziła do jego śmierci. Gest ducha był aktem zemsty wobec egoistycznego lekarza, który zniszczył życie niewinnej kobiecie. W filmie zagrał Józef Zieliński (doktor Murski), Halina Starska (Wanda, małżonka Świetlicza) i Jerzy Leszczyński (Świetlicz). 

Kadry z filmu pt. ,,Fatalna godzina"

Najsławniejszym wśród polskich melodramatów erotycznych okazał się film pt. Studenci - także w reżyserii Aleksandra Hertza. W dziele były zawarte historie dwóch młodych studentów: Lucjana Ładnowskiego (Władysław Grabowski) i Jana Paszkowskiego (Kazimierz Junosza-Stępowski). Pierwszy z nich łączy się węzłem małżeńskim z ukochaną kobietą, natomiast drugi odtrąca swoją kochankę w momencie, gdy dowiaduje się, że spodziewa się jego dziecka. Kobieta pogrążona w rozpaczy wkrótce umiera zostawiając swoją maleńką córkę Polę (Pola Negri). Po kilkunastu latach dziewczyna otrzymuje pracę w magazynie mód. Pewnego dnia zostaje jej przydzielony obowiązek dostarczenia sukni do mieszkania swego nieznanego ojca. Jan Paszkowski będący pod wrażeniem jej wdzięków postanawia zatroszczyć się piękną dziewczyną. Po śmierci żony zakochany Paszkowski pragnie poślubić młodziutką Polę. Dziewczyna chcąc okazać wdzięczność swojemu opiekunowi jest skłonna przyjąć oświadczyny (mimo, że swoje serce oddała malarzowi Henrykowi (Józef Węgrzyn), który jednocześnie jest synem Lucjana Ładnowskiego). Zawiłość sytuacji i tragiczne zbiegi okoliczności ostatecznie doprowadzają do fatalnego zakończenia. 

Reklama prasowa filmu pt. ,,Studenci"

Kadr z filmu pt. ,,Studenci"

Kadr z filmu pt. ,,Studenci"

W świecie polskiego melodramatu produkowanego przed odzyskaniem przez państwo niepodległości pojawiły się wszechstronnie utalentowane postacie, których blask jaśniał przez wiele kolejnych lat. Wielkim faux-pas byłoby ich niezaprezentowanie. Przede wszystkim wśród rzeszy aktorów chcących uzyskać sławę i uznanie publiczności wyróżnili się: Władysław Grabowski, Aleksander Zelwerowicz, Kazimierz Junosza-Stępowski, Józef Węgrzyn i Kazimierz Kamiński.


Bibliografia:

Fatalna godzina. Obsada, Filmweb (online), [w:] http://www.filmweb.pl/film/Fatalna+godzina-1914-36487/ (dostęp 11.02.2016 r.).

Męty Warszawy. Obsada, Filmweb (online), [w:] http://www.filmweb.pl/film/M%C4%99ty+z+Warszawy-1914-36490/ (dostęp 11.02.2016 r.).

Niebezpieczny kochanek, Filmweb (online), [w:] http://www.filmweb.pl/film/Niebezpieczny+kochanek-1912-36346/ (dostęp 11.02.2016 r.).

Przesądy, Filmweb (online), [w:] http://www.filmweb.pl/film/Przes%C4%85dy-1912-36448/(dostęp 11.02.2016 r.).

Studenci. Obsada, Filmweb (online), [w:] http://www.filmweb.pl/film/Studenci-1916-36156/ (dostęp 11.02.2016 r.).

S. Janicki, W starym polskim kinie, Warszawa 1985.

,,Antoś po raz pierwszy w Warszawie" 1908

Tablica upamiętniająca miejsce premiery filmu pt. Antoś po raz pierwszy w Warszawie

Drugi film nakręcony w październiku 1908 roku w wyraźny sposób kontrastował z Pruską kulturą. Dzieło pt. Antoś po raz pierwszy w Warszawie powstało z inicjatywy właścicieli warszawskiego iluzjonu Oaza. Było siedmiominutową, pełnometrażową, niemą komedią, którą upamiętniono różnorodnymi recenzjami, opiniami, refleksjami. W celu realizacji przedsięwzięcia sprowadzono do kraju francuskiego mistrza kinematografii Georges'a Meyera (przebywającego w tamtym czasie w moskiewskim oddziale Pathé), ponieważ żaden polski fachowiec nie posiadał odpowiedniej wiedzy o nowoczesnej technice pracy filmowej. Do obsady dzieła kinowego należał Antoni Fertner, Józefina Kowalewska i Iza Kołpaczówna. Prowizoryczny scenariusz zawierał perypetie niezdarnego mężczyzny z prowincji, który po raz pierwszy miał okazję przyjechać do Warszawy. Nawiązywał do popularnej, rodzimej tradycji literacko-teatralnej, a przede wszystkim do wodewilu Feliksa Szobera z 1876 roku -  Podróż po Warszawie. W wielkim mieście bohater zachowywał się jak niemowlę poznające zupełnie nowy świat. Cała akcja filmu miała toczyć się w najmodniejszych ogródkach warszawskich, gdzie tytułowy Antoś stał się ofiarą pięknych i sprytnych kurtyzan. Niczego niepodejrzewający mężczyzna został okradziony z ostatnich pieniędzy. Wesoła zabawa z miejscowymi prostytutkami doprowadziła go do skraju nędzy. 

Dopiero podczas kręcenia filmu miała wyłonić się ostateczna forma tego szkicu scenariuszowego. Dzieło kinowe było gotowe już po kilkudniowej pracy. Premiera filmu odbyła się 22 października 1908 roku i wywołała furorę wśród amatorów kina, których nie sposób było pomieścić w jednej sali. Niestety żadne jego kopie nie przetrwały okresu drugiej wojny światowej. Miłośnicy przedwojennego kina nadal poszukują jakichkolwiek obrazów, które mogłyby choć w minimalnym stopniu przedstawić nam ten cenny obraz filmowy. 

Antoni Fertner

W setną rocznicę powstania dzieła stacja Kino Polska ogłosiła szczególny konkurs. W jego wyniku stworzono współczesny obraz kinowy pt. Wielki powrót Antosia (autorstwa Marcelo Zammenhoffa), którego fabuła nawiązywała do sławnego dzieła filmowego sprzed wieku. 

Bibliografia:

M. Dobrowolski, Antoś i prostytutki, czyli pierwszy polski film, Pulshistorii.pb.pl (online), [w:] http://pulshistorii.pb.pl/4331981,80028,antos-i-prostytutki-czyli-pierwszy-polski-film (dostęp 14.11.2016 r.). 

S. Janicki, W starym polskim kinie, Warszawa 1985. 

S. Koper, Dwudziestolecie międzywojenne, t. 2, 2013. 

S. Koper, Gwiazdy Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 2013, 

T. Lubelski, Historia kina polskiego. Twórcy, filmy, konteksty, Katowice 2009.

Dzieło zakazane - ,,Pruska kultura"

Okres polskiej produkcji filmowej początku XX wieku dzieli się na charakterystyczne etapy. Między 1895 a 1902 rokiem dominuje aktywność wcześniej przeze mnie wymienionych pionierów: Bolesława Matuszewskiego, Piotra Lebiedzińskiego i Kazimierza Prószyńskiego. Następnie trwała krótka przerwa w pracy nad polskim filmem, a od 1907 roku z powrotem kinowa działalność uległa ożywieniu. Głównym tego powodem było ustąpienie dotychczasowego systemu kupna i sprzedaży kopii filmowych, na rzecz wprowadzenia systemu koncesji (wynajmu kopii filmowych na czas określony w umowie) oraz umożliwienie zwiększenia objętości scen filmowych w danym dziele. Wraz ze zmianami w rodzimej produkcji kinowej poszerzały się wymagania artystyczne widza, który oczekiwał z seansu na seans coraz bardziej zaskakujących wrażeń. 

Aby utrzymać zainteresowanie klienta, sami kiniarze stali się producentami filmowymi. Z ich inspiracji powstały w 1908 roku dwa pierwsze polskie filmy fabularne. Pierwszy nosi tytuł Pruska kultura i prezentuje ówczesne problemy natury narodowo-patriotycznej. Zdjęcia dzieła kinowego kręcono w Wielkopolsce. Najprawdopodobniej rozpoczęły się one między 1907 a 1908 rokiem. Ich twórcą był producent żydowskiego pochodzenia - Mordechaj Towbin, który zarządzał w Warszawie prywatnym kantorem kinematograficznym ,,Siła". Nie jest sprawdzony pierwszy, początkowy tytuł filmu (lub czy jest on zbieżny ze znanym nam obecnie tytułem) i nie wiadomo czy dzieło wyświetlono dla polskiej, szerokiej publiczności przed wybuchem pierwszej wojny światowej. Biorąc pod uwagę ówczesne rosyjskie relacje prasowe, Pruska kultura została zakazana przez cenzurę i zabroniono udostępniania jej pokazów w polskich kinach. Istotne jest, że z powodzeniem wyświetlano tenże film we Włoszech, Francji i Rosji (do warszawskich kin trafił dopiero we wrześniu 1914 roku). 

Dzieło jest oparte na kanwie autentycznych historii, które rozegrały się na wielkopolskich ziemiach. W zaborze pruskim po zakończeniu powstania styczniowego miały miejsce dwa kluczowe wydarzenia, które szczególnie zapisały się w dziejach państwa polskiego. Pierwszym z nich jest strajk dzieci z Wrześni. Cykl protestów rozpoczął się 20 maja 1901 roku, kiedy uczniowie jednej z wrzesińskich szkół odmówili odpowiadania w języku niemieckim nauczycielom na lekcjach oraz nie przyjęli katechizmów w obcym im języku. Grono pedagogiczne placówki, aby uchronić autorytet nauczycieli i zapobiec rozprzestrzenianiu masowego buntu, wymierzyli czternastu uczniom kary cielesne. Krzyk i płacz bitych dzieci zainteresował przechodniów, którzy wzywali władze szkoły do zaprzestania tych brutalnych metod wychowawczych. Jedynie dwóch nauczycieli poparło tłum Polaków znajdujących się przed budynkiem. Byli to: Bronisław Gardo i ks. Jan Laskowski. Mimo wszystko dzieci były nadal maltretowane za nieposłuszeństwo. Aby złamać opór wychowanków, najbardziej zaangażowanych w strajk uczniów cofano do klas niższych lub przedłużano im okres przewidywanej nauki. Wszystkie kroki grona pedagogicznego wobec dzieci i młodzieży okazały się nieefektywne, dlatego władze postanowiły wymierzać kary rodzicom niepokornych uczniów. Podnoszono podatek szkolny lub wymierzano kary grzywny i pozbawienia wolności. Poczynione kroki jedynie wzmogły falę strajków. W całym zaborze pruskim w latach 1906-1907 strajkowało 75 tysięcy dzieci w 800 placówkach. W obronie dzieci z Wrześni stanęły największe osobistości polskiej kultury danej epoki: Henryk Sienkiewicz, Maria Konopnicka, Bolesław Prus i Władysław Reymont.

Kadr z filmu Pruska kultura

Drugim z kluczowych wydarzeń był spór o wóz Michała Drzymały, który po latach stał się symbolem walki polskich chłopów ze stale napierającą germanizacją. Mężczyzna zyskał sławę nie tylko wśród Polaków. O jego determinacji usłyszała cała Europa. W 1904 roku Drzymała wykupił ziemię od niemieckiego kupca. Na działce we wsi Podgradowice miał niebawem stanąć długo wyczekiwany dom. Niestety praca nad budowlą nigdy się nie rozpoczęła, ponieważ Michał Drzymała nie uzyskał na nią zgody od pruskiej administracji. W odwecie zamieszkał w wozie cyrkowym, który ustawił na swojej działce. Codziennie przestawiał go o kilka metrów, aby władze nie uznały wozu za typową konstrukcję mieszkalną a jedynie za pojazd ruchomy, którego nie obowiązują przepisy prawa budowlanego. Przez kilka lat między administracją pruską a Michałem Drzymałą narastał coraz większy konflikt. W końcu wóz cyrkowy został usunięty, a mężczyzna zamieszkał w lepiance, którą usunięto ze względu na naruszenie przepisów przeciwpożarowych. Michał Drzymała musiał opuścić swoją działkę i sprzedać ją po korzystnej cenie. Następnie kupił stary dom w zaborze austriackim, a zaoszczędzone pieniądze wydał na remont nowego mieszkania. 

Kadr z filmu Pruska kultura

Oba istotne wydarzeń należące do historii narodu polskiego zostały przez autora Pruskiej kultury precyzyjnie połączone w jednolitą całość, której efektem był film opowiadający o losach jednej, wielkopolskiej familii. Dzieło kinowe podzielono na następujące sceny:

1. Szkoła ludowa we Wrześni 
2. Profesor Kulturtreger 
3. Katusze dzieci 
4. Wywłaszczanie 
5. Pruskie żołdactwo 
6. Wóz Drzymały 
7. Apoteoza Polski (Jutrzenka) 

Kadr z filmu Pruska kultura

Ośmiominutowe dzieło sprzed ponad wieku jest obecnie uważane za najstarszy zachowany film polski. Ponadto ma wysoką wartość historyczną, ponieważ wyraźnie prezentuje stosunek ludności polskiej do przymusowej germanizacji. Przez kilkadziesiąt lat Pruska kultura była uważana za dzieło zaginione. Taśmy filmowe, na których było ono nagrane, zostały odnalezione dopiero w 2000 roku przez historyków filmu - profesorów Małgorzatę i Marka Hendrykowskich z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Badacze odnaleźli polskie dzieło we Francuskim Archiwum Filmowym w Paryżu. Przechowywano je pod tytułem Les Martyrs de la Pologne. Odnaleziony obraz był bardzo słabej jakości. Przedstawiał jedynie kilka krótkich scenek, gdzie aktorzy poruszają się na tle teatralnych dekoracji. Mimo wszystko to nie względy estetyczne doprowadziły do wszczęcia prac nad odświeżeniem cennego materiału filmowego. 31 stycznia 2009 roku we Wrześni odbyła się prapremiera Pruskiej kultury, do której nową ścieżkę dźwiękową stworzył sam Krzesimir Dębski. 

Objaśnienia:

Dębski Krzesimir - kompozytor muzyki współczesnej, rozrywkowej, filmowej, teatralnej, baletowej, również dyrygent. Jest laureatem I nagrody światowego Konkursu Jazzowego w Hoeillart (Belgia). Wielokrotnie zdobywał tytuł Najlepszego Skrzypka, Kompozytora, Aranżera Roku w ankietach magazynu Jazz Forum. W 1985 znalazł się na liście 10-ciu najlepszych skrzypków jazzowych amerykańskiego pisma Down Beat. 

Źródło objaśnień: Onet.pl

Bibliografia:

20 maja 1901 r. Strajk uczniów w szkole we Wrześni w obronie języka polskiego, Interia.pl (online), [w:]  http://nowahistoria.interia.pl/kartka-z-kalendarza/news-20-maja-1901-r-strajk-uczniow-w-szkole-we-wrzesni-w-obronie-,nId,1428671 (dostęp 05.11.2016 r.).

Cyrkowy wóz Drzymały – symbol walki z germanizacją, Polskieradio.pl (online), [w:] http://www.polskieradio.pl/39/156/Artykul/830381,Cyrkowy-woz-Drzymaly-%E2%80%93-symbol-walki-z-germanizacja (dostęp 05.11.2016 r.). 

Polskie filmy, które warto zobaczyć - 1. Pruska kultura (1908), Wordpress.com (online), [w:] https://czipsydwa.wordpress.com/2014/05/10/polskie-filmy-ktore-warto-zobaczyc-1-pruska-kultura-1908/ (dostęp 05.11.2016 r.). 

W. Banaszkiewicz, Historia filmu polskiego, t.1, Warszawa 1966.

M. Hendrykowska, M. Hendrykowski, Pruska kultura, Akademiapolskiegofilmu.pl (online), [w:] http://www.akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/filmy/pruska-kultura/74 (dostęp 05.11.2016 r.). 

S. Koper, Dwudziestolecie międzywojenne, t. 2, 2013.

S. Koper, Gwiazdy Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 2013.

T. Lubelski, Historia kina polskiego. Twórcy, filmy, konteksty, Katowice 2009.

A. Olbrot, Opowieść o szkolnym strajku, ,,Rzeczpospolita” 200, nr 210.