Tablica upamiętniająca miejsce premiery filmu pt. Antoś po raz pierwszy w Warszawie
Drugi film nakręcony w październiku 1908 roku w wyraźny sposób kontrastował z Pruską kulturą. Dzieło pt. Antoś po raz pierwszy w Warszawie powstało z inicjatywy właścicieli warszawskiego iluzjonu Oaza. Było siedmiominutową, pełnometrażową, niemą komedią, którą upamiętniono różnorodnymi recenzjami, opiniami, refleksjami. W celu realizacji przedsięwzięcia sprowadzono do kraju francuskiego mistrza kinematografii Georges'a Meyera (przebywającego w tamtym czasie w moskiewskim oddziale Pathé), ponieważ żaden polski fachowiec nie posiadał odpowiedniej wiedzy o nowoczesnej technice pracy filmowej. Do obsady dzieła kinowego należał Antoni Fertner, Józefina Kowalewska i Iza Kołpaczówna. Prowizoryczny scenariusz zawierał perypetie niezdarnego mężczyzny z prowincji, który po raz pierwszy miał okazję przyjechać do Warszawy. Nawiązywał do popularnej, rodzimej tradycji literacko-teatralnej, a przede wszystkim do wodewilu Feliksa Szobera z 1876 roku - Podróż po Warszawie. W wielkim mieście bohater zachowywał się jak niemowlę poznające zupełnie nowy świat. Cała akcja filmu miała toczyć się w najmodniejszych ogródkach warszawskich, gdzie tytułowy Antoś stał się ofiarą pięknych i sprytnych kurtyzan. Niczego niepodejrzewający mężczyzna został okradziony z ostatnich pieniędzy. Wesoła zabawa z miejscowymi prostytutkami doprowadziła go do skraju nędzy.
Dopiero podczas kręcenia filmu miała wyłonić się ostateczna forma tego szkicu scenariuszowego. Dzieło kinowe było gotowe już po kilkudniowej pracy. Premiera filmu odbyła się 22 października 1908 roku i wywołała furorę wśród amatorów kina, których nie sposób było pomieścić w jednej sali. Niestety żadne jego kopie nie przetrwały okresu drugiej wojny światowej. Miłośnicy przedwojennego kina nadal poszukują jakichkolwiek obrazów, które mogłyby choć w minimalnym stopniu przedstawić nam ten cenny obraz filmowy.
Antoni Fertner
W setną rocznicę powstania dzieła stacja Kino Polska ogłosiła szczególny konkurs. W jego wyniku stworzono współczesny obraz kinowy pt. Wielki powrót Antosia (autorstwa Marcelo Zammenhoffa), którego fabuła nawiązywała do sławnego dzieła filmowego sprzed wieku.
Bibliografia:
M. Dobrowolski, Antoś i prostytutki, czyli pierwszy polski film, Pulshistorii.pb.pl (online), [w:] http://pulshistorii.pb.pl/4331981,80028,antos-i-prostytutki-czyli-pierwszy-polski-film (dostęp 14.11.2016 r.).
S. Janicki, W starym polskim kinie, Warszawa 1985.
S. Koper, Dwudziestolecie międzywojenne, t. 2, 2013.
S. Koper, Gwiazdy Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 2013,
T. Lubelski, Historia kina polskiego. Twórcy, filmy, konteksty, Katowice 2009.
Okres polskiej produkcji filmowej początku XX wieku dzieli się na charakterystyczne etapy. Między 1895 a 1902 rokiem dominuje aktywność wcześniej przeze mnie wymienionych pionierów: Bolesława Matuszewskiego, Piotra Lebiedzińskiego i Kazimierza Prószyńskiego. Następnie trwała krótka przerwa w pracy nad polskim filmem, a od 1907 roku z powrotem kinowa działalność uległa ożywieniu. Głównym tego powodem było ustąpienie dotychczasowego systemu kupna i sprzedaży kopii filmowych, na rzecz wprowadzenia systemu koncesji (wynajmu kopii filmowych na czas określony w umowie) oraz umożliwienie zwiększenia objętości scen filmowych w danym dziele. Wraz ze zmianami w rodzimej produkcji kinowej poszerzały się wymagania artystyczne widza, który oczekiwał z seansu na seans coraz bardziej zaskakujących wrażeń.
Aby utrzymać zainteresowanie klienta, sami kiniarze stali się producentami filmowymi. Z ich inspiracji powstały w 1908 roku dwa pierwsze polskie filmy fabularne. Pierwszy nosi tytuł Pruska kultura i prezentuje ówczesne problemy natury narodowo-patriotycznej. Zdjęcia dzieła kinowego kręcono w Wielkopolsce. Najprawdopodobniej rozpoczęły się one między 1907 a 1908 rokiem. Ich twórcą był producent żydowskiego pochodzenia - Mordechaj Towbin, który zarządzał w Warszawie prywatnym kantorem kinematograficznym ,,Siła". Nie jest sprawdzony pierwszy, początkowy tytuł filmu (lub czy jest on zbieżny ze znanym nam obecnie tytułem) i nie wiadomo czy dzieło wyświetlono dla polskiej, szerokiej publiczności przed wybuchem pierwszej wojny światowej. Biorąc pod uwagę ówczesne rosyjskie relacje prasowe, Pruska kultura została zakazana przez cenzurę i zabroniono udostępniania jej pokazów w polskich kinach. Istotne jest, że z powodzeniem wyświetlano tenże film we Włoszech, Francji i Rosji (do warszawskich kin trafił dopiero we wrześniu 1914 roku).
Dzieło jest oparte na kanwie autentycznych historii, które rozegrały się na wielkopolskich ziemiach. W
zaborze pruskim po zakończeniu powstania styczniowego miały miejsce
dwa kluczowe wydarzenia, które szczególnie zapisały się w
dziejach państwa polskiego. Pierwszym z nich jest strajk dzieci z
Wrześni. Cykl protestów rozpoczął się 20 maja 1901 roku,
kiedy uczniowie jednej z wrzesińskich szkół odmówili odpowiadania
w języku niemieckim nauczycielom na lekcjach oraz nie przyjęli
katechizmów w obcym im języku. Grono pedagogiczne placówki, aby
uchronić autorytet nauczycieli i zapobiec rozprzestrzenianiu
masowego buntu, wymierzyli czternastu uczniom kary cielesne. Krzyk i
płacz bitych dzieci zainteresował przechodniów, którzy wzywali
władze szkoły do zaprzestania tych brutalnych metod wychowawczych.
Jedynie dwóch nauczycieli poparło tłum Polaków znajdujących się
przed budynkiem. Byli to: Bronisław Gardo i ks. Jan Laskowski. Mimo
wszystko dzieci były nadal maltretowane za nieposłuszeństwo. Aby
złamać opór wychowanków, najbardziej zaangażowanych w strajk
uczniów cofano do klas niższych lub przedłużano im okres przewidywanej nauki. Wszystkie kroki grona
pedagogicznego wobec dzieci i młodzieży okazały się nieefektywne,
dlatego władze postanowiły wymierzać kary rodzicom niepokornych
uczniów. Podnoszono podatek szkolny lub wymierzano kary grzywny i pozbawienia wolności.
Poczynione kroki jedynie wzmogły falę strajków. W całym zaborze
pruskim w latach 1906-1907 strajkowało 75 tysięcy dzieci w 800
placówkach. W obronie dzieci z Wrześni stanęły największe
osobistości polskiej kultury danej epoki: Henryk Sienkiewicz, Maria
Konopnicka, Bolesław Prus i Władysław Reymont.
Kadr z filmu Pruska kultura
Drugim
z kluczowych wydarzeń był spór o wóz Michała Drzymały,
który po latach stał się symbolem walki polskich chłopów ze
stale napierającą germanizacją. Mężczyzna zyskał sławę nie
tylko wśród Polaków. O jego determinacji usłyszała cała Europa.
W 1904 roku Drzymała wykupił ziemię od niemieckiego kupca. Na
działce we wsi Podgradowice miał niebawem stanąć długo
wyczekiwany dom. Niestety praca nad budowlą nigdy się nie
rozpoczęła, ponieważ Michał Drzymała nie uzyskał na nią zgody
od pruskiej administracji. W odwecie zamieszkał w wozie
cyrkowym, który ustawił na swojej działce. Codziennie przestawiał
go o kilka metrów, aby władze nie uznały wozu za typową
konstrukcję mieszkalną a jedynie za pojazd ruchomy, którego nie
obowiązują przepisy prawa budowlanego. Przez kilka lat między
administracją pruską a Michałem Drzymałą narastał coraz większy
konflikt. W końcu wóz cyrkowy został usunięty, a mężczyzna
zamieszkał w lepiance, którą usunięto ze względu na naruszenie
przepisów przeciwpożarowych. Michał Drzymała musiał opuścić
swoją działkę i sprzedać ją po korzystnej cenie. Następnie
kupił stary dom w zaborze austriackim, a zaoszczędzone pieniądze
wydał na remont nowego mieszkania.
Kadr z filmu Pruska kultura
Oba istotne wydarzeń należące do historii narodu polskiego zostały przez autora Pruskiej kultury precyzyjnie połączone w jednolitą całość, której efektem był film opowiadający o losach jednej, wielkopolskiej familii. Dzieło kinowe podzielono na następujące sceny:
Szkoła ludowa we Wrześni
Profesor Kulturtreger
Katusze dzieci
Wywłaszczanie
Pruskie żołdactwo
Wóz Drzymały
Apoteoza Polski (Jutrzenka)
Kadr z filmu Pruska kultura
Ośmiominutowe dzieło sprzed ponad wieku jest obecnie uważane za najstarszy zachowany film polski. Ponadto ma wysoką wartość historyczną, ponieważ wyraźnie prezentuje stosunek ludności polskiej do przymusowej germanizacji. Przez kilkadziesiąt lat Pruska kultura była uważana za dzieło zaginione. Taśmy filmowe, na których było ono nagrane, zostały odnalezione dopiero w 2000 roku przez historyków filmu - profesorów Małgorzatę i Marka Hendrykowskich z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Badacze odnaleźli polskie dzieło we Francuskim Archiwum Filmowym w Paryżu. Przechowywano je pod tytułem Les Martyrs de la Pologne. Odnaleziony obraz był bardzo słabej jakości. Przedstawiał jedynie kilka krótkich scenek, gdzie aktorzy poruszają się na tle teatralnych dekoracji. Mimo wszystko to nie względy estetyczne doprowadziły do wszczęcia prac nad odświeżeniem cennego materiału filmowego. 31 stycznia 2009 roku we Wrześni odbyła się prapremiera Pruskiej kultury, do której nową ścieżkę dźwiękową stworzył sam Krzesimir Dębski.
Objaśnienia:
Dębski Krzesimir - kompozytor muzyki współczesnej, rozrywkowej, filmowej, teatralnej, baletowej, również dyrygent. Jest laureatem I nagrody światowego Konkursu Jazzowego w Hoeillart (Belgia). Wielokrotnie zdobywał tytuł Najlepszego Skrzypka, Kompozytora, Aranżera Roku w ankietach magazynu Jazz Forum. W 1985 znalazł się na liście 10-ciu najlepszych skrzypków jazzowych amerykańskiego pisma Down Beat.
Źródło objaśnień: Onet.pl
Bibliografia:
20 maja 1901 r. Strajk uczniów w szkole we Wrześni w obronie języka polskiego, Interia.pl (online), [w:] http://nowahistoria.interia.pl/kartka-z-kalendarza/news-20-maja-1901-r-strajk-uczniow-w-szkole-we-wrzesni-w-obronie-,nId,1428671 (dostęp 05.11.2016 r.).
Cyrkowy wóz Drzymały – symbol walki z germanizacją, Polskieradio.pl (online), [w:] http://www.polskieradio.pl/39/156/Artykul/830381,Cyrkowy-woz-Drzymaly-%E2%80%93-symbol-walki-z-germanizacja (dostęp 05.11.2016 r.).
Polskie filmy, które warto zobaczyć - 1. Pruska kultura (1908), Wordpress.com (online), [w:] https://czipsydwa.wordpress.com/2014/05/10/polskie-filmy-ktore-warto-zobaczyc-1-pruska-kultura-1908/ (dostęp 05.11.2016 r.).
W. Banaszkiewicz, Historia filmu polskiego, t.1, Warszawa 1966.
M. Hendrykowska, M. Hendrykowski, Pruska kultura, Akademiapolskiegofilmu.pl (online), [w:] http://www.akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/filmy/pruska-kultura/74 (dostęp 05.11.2016 r.).
S. Koper, Dwudziestolecie międzywojenne, t. 2, 2013.
S. Koper, Gwiazdy Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa 2013.
T. Lubelski, Historia kina polskiego. Twórcy, filmy, konteksty, Katowice 2009.
A. Olbrot, Opowieść o szkolnym strajku, ,,Rzeczpospolita” 200, nr 210.
W mojej opinii najwyższy laur w rozwoju polskiej techniki filmowej przypada ponad wszelkie wątpliwości Kazimierzowi Prószyńskiemu. Urodził się 4 kwietnia 1875 roku w Warszawie. Jego matką była Cecylia z domu Puciaty, a ojcem Konrad Prószyński - prawnik, publicysta pozytywistyczny, autor elementarza języka polskiego, popularyzator polskiej oświaty i kultury, który działał pod pseudonimem ,,Kazimierz Promyk". Rodzicielka wynalazcy zmarła, gdy ten miał zaledwie 9 lat.
Stanisław Antoni Prószyński, dziadek Kazimierza Prószyńskiego
Przyszły pionier kinematografii rozwijał się w rodzinie, którą cechowało wielkie przywiązanie do swojej Ojczyzny, wszechobecny patriotyzm i bezwzględna walka w imię wolności swojego narodu. W tym miejscu warto nadmienić, że dziadek Kazimierza Prószyńskiego - Stanisław Antoni Prószyński był cenionym działaczem niepodległościowym, który za działalność konspiracyjną został zesłany przez władze carskie na Syberię. Kazimierz Prószyński zaczął interesować się fotografią i konstruowaniem różnorodnych przedmiotów w wieku 10 lat. Tworzył proste zabawki oraz inne mechanizmy służące banalnej rozrywce. Pasja Prószyńskiego nie wypaliła się wraz z dorastaniem. Z całą pewnością zainteresowania odziedziczył po swoich przodkach, ponieważ jego dziadek zarządzał przedsiębiorstwem fotograficznym w Mińsku, a ojciec był fotografem-amatorem. Ambitny młodzieniec należał do Warszawskiego Towarzystwa Fotograficznego, a po ukończeniu gimnazjum wyruszył na podbój Europy. Pierwszą stacją była politechnika w Liege w Belgii, gdzie Kazimierz Prószyński mógł rozwijać swoje nieprzeciętne zdolności techniczne i konstruktorskie. Podczas studiów przyszły wynalazca po raz pierwszy zetknął się z projekcjami kinowymi. Były one słabej jakości, często nieczytelne i nieprzyjemne w odbiorze. Prószyński za wszelką cenę chciał udoskonalić ówczesne narzędzia do produkcji i wyświetlania dzieł kinowych.
Konrad Prószyński, ojciec Kazimierza Prószyńskiego
W 1893 roku Kazimierz Prószyński porzucił studia, powrócił do Warszawy i rozpoczął pierwsze próby konstruktorskie. Jego debiutanckim wynalazkiem został pleograf, czyli autorski aparat kinematograficzny, który umożliwiał wykonywanie trzech tysięcy zdjęć na minutę. Pleograf był zarówno kamerą jak i projektorem.
Elementem wyróżniającym wynalazek Kazimierza
Prószyńskiego był sposób perforacji taśmy, która
znajdowała się pomiędzy klatkami wszerz a nie po bokach. Tego samego roku wynalazca rozpoczął nagrywanie krótkich filmów (dlatego rok 1895 można uznać za początek kinematografii także na ziemiach polskich), których treść nie jest znana, lecz przypuszcza się, że miały formę reportażu. Biorąc pod uwagę publikowane zdjęcia w ówczesnych pismach najprawdopodobniej rejestrowały ślizgawkę Warszawskiego Towarzystwa Łyżwiarskiego, a także gromadę dzieci bawiącą się w ogrodzie. W tym samym czasie Kazimierz Prószyński opracował ekspedytor uniwersalny - urządzenie, które miałoby masowo składać gazety, adresować je i przygotowywać do wysyłki. Przyrząd miał polepszyć prosperowanie redakcji czasopisma Promyk i Gazety Świątecznej, których redaktorem był ojciec wynalazcy.
W 1899 roku Kazimierz Prószyński opracował nową wersję swojego dzieła – biopleograf, w którym wmontował dwie taśmy filmowe i dwa obiektywy
rzucające na przemian obraz na ekran. Dany zabieg doprowadził do całkowitego usunięcia przerw w świetle oraz drgań.
Cecylia z Puciatów, matka Kazimierza Prószyńskiego
Dzięki nowemu, doskonalszemu urządzeniu zostały nagrane kolejne filmy: Epizody z działalności Pogotowia, Wyścigi, Ślizgawka w Dolinie Szwajcarskiej, Ślizgawka w Ogrodzie Saskim, Ślizgawka w Łazienkach, Przygoda dorożkarza, Ruch uliczny przed posągiem Mickiewicza, Mazur kostiumowy, Roznosiciele ,,Kuriera Warszawskiego”, Pod Ostrą Bramą w Wilnie, Na placu św. Aleksandra, Dolina Szwajcarska podczas letnich koncertów Filharmonii, Walkirie, Mazur, Pan Twardowski, Polewanie kwiatów przez ogrodnika, Łagodzący wpływ muzyki na nerwy, Ave Maria, Powrót birbanta, w którym wystąpił sam Kazimierz Junosza-Stępowski. Ich produkcją zajęło się otwarte w 1903 roku Towarzystwo Udziałowe ,,Pleograf", które obecnie uważa się za pierwszą polską wytwórnię filmową. Niestety przedsiębiorstwo upadło po kilku miesiącach działalności, a jego największym osiągnięciem było użycie pleografu podczas spektaklu w warszawskim Teatrze Wielkim. Na dekoracjach widowiska ukazały się piękne walkirie, czyli mitologiczne wojowniczki ujeżdżające konie, które w dłoniach trzymały włócznie i tarcze. Kazimierz Prószyński interesował się nie tylko budową aparatów kinematograficznym. Swoją uwagę skupiał także na możliwości przesyłania obrazu filmowego na odległość. Prace nad nową technologią prowadził niezależnie od swoich działań na polu kinematografii. Jej owocem było skonstruowanie telefotu,w którym do analizy obrazu
służyły elementy selenowe a do syntezy system elektromagnesów i luster. Przyrząd był zalążkiem współczesnej techniki telewizyjnej. Mimo wszystko nie zyskał grona sympatyków, ponieważ był zbyt skomplikowany w swojej budowie i nie mógł ulec szybkiej popularyzacji.
Autograf Kazimierza Prószyńskiego
Wraz z 1906 rokiem Kazimierz Prószyński powrócił do znajomej mu Belgii, aby dokończyć studia inżynierskie. Udało mu się to dwa lata po wyjeździe z ojczystego kraju - zdobył tytuł inżyniera mechanika. Kolejnym punktem jego twórczej, życiowej wyprawy była stolica Francji, Paryż. W tamtym okresie była ona miejscem rozwoju światowego przemysłu kinematograficznego. Paryż pozwolił rozwinąć skrzydła Prószyńskiemu i wzmocnić jego kreatywność techniczną na wiele kolejnych lat. Między innymi jego podróż po francuskich ziemiach przyczyniła się do stworzenia w 1909 roku obturatora -przesłony projektora, która usuwała migotanie obrazów na ekranie filmowym w czasie trwania emisji taśmy filmowej.
Aeroscop
Aparat amatorski ,,Oko"
Następne lata wynalazca poświęcił na dalsze udoskonalanie swojego aparatu filmowego, a głównie na usunięcie migotania światła (udało mu się to w 1909 roku, za co otrzymał Srebrny Medal francuskiego Towarzystwa Popierania Przemysłu Narodowego).
Kazimierz Prószyński
Oprócz tego kolejnym osiągnięciem Prószyńskiego było skonstruowanie aeroskopu - pierwszej ręcznej kamery zdjęciowej. Została po raz pierwszy zaprezentowana 27 grudnia 1910 roku podczas posiedzenia Francuskiej Akademii Nauk. Nowy wynalazek od razu zrewolucjonizował światowy rynek kinematograficzny. Początkowo miał służyć tworzeniu różnorakich reportaży, jednak z czasem jego użyteczność stale wzrastała. Dzięki aeroskopowi można było uwieczniać sceny w różnych mniej dostępnych miejscach. Prószyński w swoim nowym wynalazku wykorzystał żyroskop, który w ogromnym stopniu zlikwidował drgania rąk operatora. W ten sposób zdjęcia
posiadały odpowiednią jakość, chociaż osoba trzymająca kamerę stale była w ruchu.
Ponadto wynalazca skonstruował nowy
napęd do przesuwu taśmy filmowej, przez co w dodatkowy sposób zmodernizował własne dzieło. Nie było już konieczne kręcenie korbką, ponieważ wystarczyło nacisnąć przycisk, który
uwalniał sprężone w specjalnych
zbiorniczkach powietrze.
Pierwsza strona ,,Gazety Świątecznej'" po śmierci Konrada Prószyńskiego (nr 1432, 12.07.1908)
Aby przedstawić wszystkim zainteresowanym skuteczność aeroskopu, Prószyński nakręcił krótki film, w którym można było podziwiać francuskie ulice z perspektywy osoby jeżdżącej dorożką. W kolejnych miesiącach wynalazek był już seryjnie produkowany w wielu państwach (głównie Wielkiej Brytanii). Aeroskop był często stosowany podczas uwieczniania scen z pół bitewnych w czasie pierwszej wojny światowej. Operatorzy podczas kręcenia kolejnych ujęć często ryzykowali własne życie. Każdy z nich chciał stworzyć niepowtarzalne dzieło dokumentalne, które na stałe zapisałoby się w historii poszczególnych narodów. Koniec w końcu wielu z nich straciło swoje życie, gdyż podczas uwieczniania krwawych obrazów zupełnie zapominali o własnym bezpieczeństwie i sile ognia. Po zakończeniu walk wojennych aeroskop Prószyńskiego nazwano ,,kamerą śmierci". Pomimo złej sławy aeroskopu udało się dzięki niemu nakręcić uroczystą koronację Jerzego V 22 czerwca 1911 roku, przelot brytyjskich lotników dookoła świata w 1922 roku oraz pierwszy reportaż z wyścigów samochodowych w Walii w 1922 roku. Kamera straciła swoją popularność wraz z powstaniem kina dźwiękowego. W latach trzydziestych aeroskop uważano za przestarzałe urządzenie, które wydawało podczas użytku nieprzyjemne dla ucha szmery. Kolejnym wynalazkiem Kazimierza Prószyńskiego było urządzenia służącego do zapisu i odtwarzania dźwięku - kino-fon, w którym zastosowano pneumatyczne sprzężenie filmowego aparatu projekcyjnego z gramofonem. Nie udało mu się wypromować nowego wynalazku ze względu na wybuch wojny. W 1914 roku Prószyński wraz z małżonką Dorothy Abrey przeprowadzili się do Stanów Zjednoczonych. W nowym miejscu zamieszkania inżynier założył własną wytwórnię ręcznych kamer ,,Oko", której świetny start zniszczyła fala wielkiego kryzysu. Przyrząd posiadał postać niewielkich rozmiarów skrzynki i miał służyć do nakręcania
filmów amatorskich oraz do ich wyświetlania. Oprócz tego wewnątrz ,,oka" zastosowano wynalezioną przez Kazimierza Prószyńskiego żarówkę projekcyjną o mocy 450 watów, co sprawiło, że wyświetlane filmy były szczególnie wyraźne i ostre.
Cztery zachowane kadry jednego z pierwszych polskich filmów Ślizgawki w Łazienkach reprodukowane w polskiej prasie
Kazimierz Prószyński testujący aeroskop
W 1919 roku Kazimierz Prószyński wrócił do Polski wraz z małżonką i dwójką dzieci: Kazimierzem i Ireną. W swojej Ojczyźnie chciał rozpocząć seryjną produkcję aparatów kinematograficznych, które byłyby dostępne nawet dla najbiedniejszych rodaków. Stale obniżał ceny swoich urządzeń, dlatego niejednokrotnie wdawał się w konflikty z inwestorami i przemysłowcami. W życiu Kazimierza Prószyńskiego najważniejsza była idea pracy dla narodu, a nie korzyści materialne. Chciał wzbogacić, udoskonalić, wzmocnić polski dorobek filmowy poprzez kolejne swoje wynalazki. Ciężko pracował nad każdym swoim urządzeniem i nie dopuszczał do siebie myśli, że coś może mu się nie udać. Prószyński należał do wesołych, pogodnych mężczyzn, którzy w swoich pracowniach stawali się typowi samotnikami nastawionymi na szybki rezultat ich działań. Był uparty, przebojowy i towarzyski. Bardzo łatwo nawiązywał kontakt z innymi ludźmi, co często ułatwiało jego rozwój zawodowy. Kazimierz Prószyński kochał swoją pracę i potrafił zaciekawić nią swoich najbliższych - mimo, że zawód wynalazcy przemysłu kinematograficznego może się dla większości wydawać nudny, monotonny i bez polotu.
Demonstracja biopleografu 23 czerwca 1899 roku w pracowni chemicznej Szkoły Technicznej Wawelberga i Rotwanda
"Aeroskop - dawniej i dziś" - Kazimierz Prószyński prezentuje swój wynalazek w "Tygodniku Ilustrowanym" 1913.
Pomimo wielkiej sławy i olbrzymich zasług dla polskiej i światowej kinematografii Kazimierz Prószyński nie mógł zakończyć swojego żywota z należytym mu spokojem. Podczas drugiej wojny światowej podjął się działalności konspiracyjnej. Niebawem został aresztowany i po dziesięciu dniach zwolniony. Prężna praca w polskim podziemiu nie zwolniła go z dalszego konstruowania nowych wynalazków. W 1943 roku Kazimierz Prószyński stworzył lampę totalną (reflektor skupiający i odbijający w filmowym projektorze promienie świetlne w sposób zapobiegający ich rozpraszaniu powyżej 15%) oraz autolektor (przyrząd do nagrywania na dźwiękowej taśmie filmowej tekstów
książek dla niewidomych). Niestety cała dokumentacja jego prac z czasów wojny uległa zniszczeniu podczas Powstania Warszawskiego w sierpniu 1944 roku. W tym samym czasie Kazimierz Prószyński, jego żona i córka zostali ponownie pojmani przez służby hitlerowskie i przewiezieni z Pruszkowa do Mokotowa. 22 sierpnia rodzina została rozdzielona i umieszczona w obozie Gross-Rosen. Były to ostatnie chwile, gdy wynalazca mógł pożegnać się ze swoimi najbliższymi. Niebawem przetranportowano go do obozu koncentracyjnego w Mauthausen-Gusen. Zmarł 13 marca 1945 roku, tuż przed wyzwoleniem miejsca zagłady przez Amerykanów.
Bibliografia: S. Janicki, W starym polskim kinie, Warszawa 1985. W. Jewsiewicki, Kazimierz Prószyński, Warszawa 1974.
A. Liebfeld, Polacy na szlakach techniki, Warszawa 1966.
T. Lubelski, Historia kina polskiego. Twórcy, filmy, konteksty, Katowice 2009.
L. Smoleńska, M. Sroka, U polskiej kolebki X muzy. Kazimierz Prószyński (1875-1944), [w:] Wielcy znani i nieznani, Warszawa 1988. P. Stefańczyk, Kazimierz Prószyński, Prawo.uni.wroc.pl (online), [w:] http://kwasnicki.prawo.uni.wroc.pl/pliki/Stefanczyk%20Proszynski%20opr.pdf (dostęp: 31.10.2016 r.).
Kazimierz Prószyński. Filmografia, Filmweb (online), [w:] http://www.filmweb.pl/person/Kazimierz+Pr%C3%B3szy%C5%84ski-49850/ (dostęp 11.02.2016 r.). Kazimierz Prószyński, Młodytechnik.pl (online) [w:] http://mlodytechnik.pl/archiwum/08-2004_polski_panteon.pdf (dostęp 31.10.2016 r.). Kazimierz Prószyński, Republika.pl (online), [w:] http://www.jeybi.republika.pl/kazimierz_proszynski.html (dostęp 31.10.2016 r.).
